چهارشنبه ۸ بهمن ۱۴۰۴
نظریه گلوله جادویی یا تزریق مستقیم یکی از نخستین تلاشها برای توضیح چگونگی تأثیر رسانهها بر مخاطبان است. این نظریه در اوایل قرن بیستم و بهویژه در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ میلادی شکل گرفت؛ زمانی که رسانههای جمعی نوظهور مانند رادیو، سینما و مطبوعات به سرعت گسترش یافته بودند.
زمینه اصلی شکلگیری این نظریه را میتوان در جنگ جهانی اول و استفاده گسترده دولتها از تبلیغات سیاسی جستوجو کرد. تجربه موفق تبلیغات جنگی پژوهشگران را به این باور رساند که رسانهها قدرتی بیحد و مرز در تأثیرگذاری بر افکار عمومی دارند.
این نظریه بر یک تصور ساده و خطی از ارتباطات استوار است؛ پیام رسانه مانند گلولهای جادویی یا دارویی تزریقی عمل میکند و مخاطبان منفعل، بیدفاع و یکسان فرض میشوند.
در نتیجه هر پیامی که رسانهها ارسال کنند، مستقیماً و به طور مشابه بر ذهن و رفتار مخاطبان تأثیر میگذارد. به بیان دیگر، رسانهها قدرت مطلق در شکلدهی به نگرشها و رفتارهای مردم دارند.
این نگاه بیشتر حاصل فضای فکری و تجربیات اجتماعی آن دوران بود تا کار یک نظریهپرداز مشخص، اما هارولد لاسول با مطالعاتش درباره تبلیغات جنگی و تحلیل پیامهای سیاسی به تثبیت این دیدگاه کمک زیادی کرد. همچنین پخش رادیویی داستان «جنگ دنیاها» توسط اورسن ولز در سال ۱۹۳۸ اغلب به عنوان شاهدی بر اثرات مستقیم و قوی رسانهها ذکر میشود.
نظریه گلوله جادویی نقاط قوتی نیز داشت. این نظریه توجه پژوهشگران را به نقش نوظهور و قدرتمند رسانههای جمعی در ابتدای قرن بیستم جلب کرد و توضیحی ساده و قابل درک از تأثیر رسانهها ارائه میداد. اما در عین حال، محدودیتهای مهمی نیز داشت. این دیدگاه با فرض منفعل بودن کامل مخاطب، تفاوتهای فردی و اجتماعی را نادیده میگرفت و نقش رهبران افکار، گروههای اجتماعی و زمینههای فرهنگی را بیاهمیت جلوه میداد. تحقیقات بعدی، بهویژه مطالعات لازارسفلد در دهه ۱۹۴۰، نشان دادند که رسانهها اثرات محدودی دارند و تأثیرشان به واسطه عوامل دیگر تعدیل میشود.
با وجود این نقدها، نظریه گلوله جادویی همچنان میتواند درک ما را از برخی پدیدههای امروزی توضیح دهد. تبلیغات سیاسی یا تجاری شدید که بر احساسات مخاطبان تکیه دارد، شایعات یا اطلاعات جعلی در شبکههای اجتماعی که بهسرعت و بدون مقاومت ذهنی منتشر میشوند، و شرایط بحرانی مانند جنگ یا بلایای طبیعی که در آنها مردم ممکن است پیام رسانهها را بدون پرسش بپذیرند، همگی نمونههایی هستند که یادآور کارکردهای اولیه این نظریه در دنیای معاصرند.
نویسنده: سلمان جعفری
انتهای پیام / ۱۳۰۷
تمام حقوق برای مجله خبری تپور محفوظ می باشد کپی برداری از مطالب با ذکر منبع بلامانع می باشد.